Alcoholverslaving is een vorm van afhankelijkheid waarbij alcohol het dagelijks leven steeds meer stuurt, zonder dat iemand dit altijd doorheeft. Bij alcoholverslaving spelen twee vormen van afhankelijkheid een rol: lichamelijke en psychologische afhankelijkheid.

Lichamelijk werkt alcohol op het GABA-systeem, het systeem in de hersenen dat verantwoordelijk is voor remming en ontspanning. Alcohol versterkt de werking van GABA en onderdrukt tegelijkertijd glutamaat, de stof die het zenuwstelsel activeert. Bij regelmatig gebruik past het brein zich aan deze verstoring aan. Het vermindert de eigen GABA-activiteit en verhoogt de gevoeligheid voor glutamaat om dit te compenseren.

Het gevolg is dat het zenuwstelsel zonder alcohol overactief raakt. Onrust, slaapproblemen, trillen en prikkelbaarheid zijn geen toevallige onthoudingsklachten, maar het directe gevolg van een brein dat is ingesteld op een onderdrukkend middel dat er plotseling niet meer is.

Psychologisch raakt alcohol verweven met de manier waarop iemand omgaat met spanning, sociale situaties en emoties. Wie drinkt om te ontspannen, te slapen of contact te maken, leert het brein dat alcohol de oplossing is voor die behoeften. Die koppeling wordt bij iedere herhaling sterker, totdat drinken geen bewuste keuze meer is, maar op de automatische piloot gebeurt.

Hoe herken je een alcoholverslaving bij jezelf of een ander?

Een alcoholverslaving herken je zelden aan de fles zelf. Veel mensen met een alcoholprobleem functioneren jarenlang op het werk, onderhouden relaties en komen hun verplichtingen na. De signalen zitten niet alleen in wat er wordt gedronken, maar vooral in wat er zonder alcohol niet meer lukt.

Veelvoorkomende signalen zijn:

• Drinken is een vast onderdeel van de avond geworden, ook als je dit niet van tevoren had gepland.
• Stoppen na één of twee glazen lukt steeds minder goed.
• Zonder alcohol slaap je slechter, voel je je onrustiger of ben je sneller geïrriteerd.
• Je denkt overdag al na over wanneer je weer kunt drinken.
• Sociale situaties zonder alcohol voelen ongemakkelijk.
• Je bagatelliseert de hoeveelheid die je drinkt wanneer anderen ernaar vragen.
• Na een periode van minder drinken neemt het gebruik snel weer toe.

Ben ik alcoholist als ik alleen in het weekend drink?

Weekenddrinkers herkennen zichzelf zelden in het beeld van een alcoholist. Ze drinken niet elke dag, functioneren doordeweeks goed en beschouwen het weekend als een verdiend moment van ontspanning. Maar wie op vrijdag, zaterdag en zondag stevig drinkt, drinkt in drie dagen soms evenveel of zelfs meer dan iemand die dagelijks drinkt in een hele week. De spreiding over de week maakt het patroon alleen minder zichtbaar.

Weekendgebruik heeft bovendien een eigen dynamiek. De doordeweekse dagen worden steeds meer georganiseerd rond het vooruitzicht van het weekend. Het eerste glas op vrijdagavond geeft een sterke opluchting en na afloop van het weekend duurt het langer dan verwacht voordat je je weer goed voelt. Een weekenddrinker kan daardoor, net als iemand die doordeweeks drinkt, de hele week in gedachten met alcohol bezig zijn.

Hoe ontwikkelt een alcoholverslaving zich?

Een alcoholverslaving begint vaak met gewoontes die in een normaal leven passen en door de omgeving worden bevestigd. Een glas wijn bij het koken, een biertje na het sporten of drinken in het weekend als afsluiting van een drukke week. De functie van alcohol verschuift daarbij zo geleidelijk dat dit nauwelijks opvalt.

Waar alcohol eerst de avond aangenamer maakte, wordt het later ingezet om spanning te verdragen, te kunnen slapen of sociale situaties makkelijker te maken. De hoeveelheid neemt langzaam toe en de tolerantie groeit mee. Drinken wordt een gewoonte en wat een gewoonte was, verandert in een behoefte. Bij die behoefte is steeds minder sprake van een vrije keuze.

Dit proces verloopt bij iedereen anders, maar bij weekenddrinkers duurt het vaak langer voordat het zichtbaar wordt. Wie alleen in het weekend drinkt, ervaart minder directe gevolgen en houdt daardoor langer de indruk van controle in stand.

Waardoor ontstaat een alcoholverslaving?

Een alcoholverslaving ontstaat door een samenspel van factoren dat per persoon verschilt. De functie die drinken vervult, is daarbij bepalend. Wie alcohol gebruikt om spanning te onderdrukken, slaap af te dwingen of sociale onzekerheid te verhullen, leert het brein dat drinken de manier is om met deze situaties om te gaan. Dit is vergelijkbaar met de manier waarop een eetverslaving zich rond emotionele behoeften kan ontwikkelen. Ook bij alcoholverslaving verandert een alledaagse gewoonte langzaam in een noodzaak.

Erfelijke aanleg vergroot de kwetsbaarheid aanzienlijk. Alcoholverslaving komt aantoonbaar vaker voor in bepaalde families. Epigenetisch onderzoek laat zien dat ingrijpende ervaringen in de kindertijd, zoals onveiligheid, verlies of chronische stress, de gevoeligheid van het beloningssysteem blijvend kunnen beïnvloeden en het risico op verslaving kunnen vergroten.

De sociale omgeving speelt bij alcohol een grotere rol dan bij vrijwel elk ander middel. In een cultuur waarin drinken de norm is, ontbreekt de rem die bij andere middelen wel aanwezig is. Net als bij cannabisverslaving vertraagt die sociale acceptatie zowel de herkenning als de stap naar hulp.

Wat zijn de gevolgen van een alcoholverslaving?

De gevolgen van langdurig en intensief alcoholgebruik zijn breed en raken het hele lichaam, maar worden vaak pas zichtbaar wanneer het patroon al jarenlang bestaat.

• Lichamelijk: leverschade, een verhoogde bloeddruk en hartproblemen behoren tot de bekendste gevolgen. Minder bekend, maar minstens zo ingrijpend, zijn neurologische schade en vitaminetekorten. Deze kunnen bij langdurig zwaar gebruik ontstaan en blijvende gevolgen hebben voor het geheugen en cognitief functioneren.
• Psychisch: angst- en stemmingsstoornissen komen veel voor, deels als gevolg van het gebruik zelf en deels omdat alcohol jarenlang is ingezet om deze klachten te dempen. Wanneer dit dempende effect bij onthouding wegvalt, kunnen de psychische klachten in eerste instantie zwaarder worden.
• Sociaal en praktisch: relaties verslechteren door onvoorspelbaar gedrag, toenemende geheimhouding en de energie die het gebruik vraagt. Werk, financiën en gezondheid volgen vaak een vergelijkbaar patroon. De achteruitgang verloopt geleidelijk en wordt soms pas zichtbaar wanneer de schade al aanzienlijk is.

Wanneer is er sprake van een alcoholverslaving?

Er is sprake van een alcoholverslaving wanneer drinken een behoefte wordt waar het dag- of weekritme omheen is georganiseerd en stoppen of minderen niet meer lukt zonder merkbare gevolgen. De volgende vragen helpen om eerlijker naar je gebruikspatroon te kijken:

• Lukt het je om twee weken niet te drinken zonder daar merkbaar last van te hebben?
• Drink je ook op momenten waarop je dat van tevoren niet had gepland?
• Voelen momenten zonder alcohol steeds ongemakkelijker in plaats van gewoner?
• Zijn verplichtingen, relaties of gezondheidsklachten de afgelopen tijd in het gedrang gekomen?
• Heb je al geprobeerd te minderen en gemerkt dat dit niet structureel lukte?

Als je jezelf in meerdere van deze vragen herkent, is dat een reden om je alcoholgebruik kritisch te bekijken.

Wat kun je doen als je een alcoholprobleem bij jezelf herkent?

Veel mensen met een alcoholprobleem wachten jaren voordat ze hulp zoeken. Het gebruik is zo verweven met het dagelijks leven dat het probleem vaak pas zichtbaar wordt wanneer er al schade is ontstaan. De drempel om erover te praten is hoog en de schaamte kan groot zijn, zeker omdat drinken lange tijd normaal heeft gevoeld.

Professionele begeleiding bij alcoholverslaving is zinvol en vaak noodzakelijk, juist omdat lichamelijke afhankelijkheid zelfstandig stoppen riskant kan maken. Bij Change My Life kun je in een vertrouwelijk gesprek bespreken wat je herkent, zonder dat je direct ergens aan vastzit.

Lees meer over hoe een traject voor afkicken van alcohol eruitziet.