Afkicken van verslaving is moeilijk omdat het geen enkelvoudig proces is dat je in één keer doorbreekt. Je brein moet tegelijk meerdere systemen herstellen: het beloningscircuit dat een piek blijft verwachten, de basislijn die na langdurig gebruik is verschoven, de hersengebieden die impulscontrole reguleren en het onderliggende systeem dat bepaalt hoe gevoelig je sowieso bent voor verslaving. Deze systemen herstellen niet in hetzelfde tempo en geen van alle laat zich overtuigen door een goed voornemen.

In dit artikel leggen we uit welke mechanismen daadwerkelijk maken dat afkicken van verslaving zo zwaar kan zijn. Met deze oorzaken geven we je inzichten die net een stapje verdergaan dan het bekende verhaal over dopamine en het doorbreken van gewoontes.

Waarom voelt afkicken van verslaving in het begin als een tekort, niet als winst?

Je brein past zich bij langdurig gebruik aan een kunstmatig hoog niveau van stimulatie. Om dat niveau te compenseren, verlaagt het beloningssysteem zijn eigen basislijn: alledaagse dingen die vroeger voldoening gaven, geven dat nu minder. Onderzoekers noemen dit ‘allostase’, het proces waarbij het lichaam een nieuw, lager evenwicht instelt om zich staande te houden onder chronische belasting, in feite stress.

Het gevolg is dat nuchter zijn in de eerste periode niet aanvoelt als een neutrale of prettige staat, maar als een tekort. Stoppen betekent dan niet alleen het loslaten van iets prettigs, het betekent ook wennen aan een brein dat tijdelijk minder goed in staat is om plezier te ervaren uit gewone dingen. Dat verklaart waarom veel mensen in de eerste weken van herstel juist minder motivatie voelen in plaats van meer, en waarom terugval in die fase vaak niet wordt gedreven door verlangen naar een roes, maar door de wens om simpelweg weer normaal te voelen.

Waarom blijft de behoefte bestaan, ook als het plezier allang weg is?

Dit is misschien wel het meest onderschatte mechanisme achter een mislukte afkickpoging. Neurowetenschappers Robinson en Berridge toonden aan dat ‘willen’ en ‘genieten’ twee op zichzelf staande hersenprocessen zijn, aangestuurd door verschillende circuits. Bij herhaald gebruik raakt het ‘wantingsysteem’ overgevoelig, terwijl het genietsysteem net zo goed kan afnemen. Het gevolg is dat iemand sterk kan blijven verlangen naar iets waar hij nauwelijks nog plezier aan beleeft. Dat verlangen kan jarenlang aanhouden, ook lang nadat de fysieke ontwenningsverschijnselen zijn verdwenen en zelfs wanneer iemand zich bewust voorneemt niet meer te gebruiken. Wie afkickt, vecht dus niet tegen de herinnering aan een prettig gevoel, maar tegen een hersencircuit dat is afgesteld om te blijven verlangen, los van wat het middel daadwerkelijk nog oplevert. Het verlangen is dus als het ware een verslaving op zich geworden.

Waarom lukt afkicken van verslaving niet met pure wilskracht?

Het hersengebied dat verantwoordelijk is voor impulsremming, de prefrontale cortex, is door de verslaving zelf verzwakt. Dit gebied functioneert normaal gesproken als een rem op de driftmatige signalen uit het beloningssysteem. Beeldvormend onderzoek laat bij mensen met een actieve verslaving een verminderde activering zien in precies die hersengebieden die verantwoordelijk zijn voor impulsremming en besluitvorming. Wat weinig mensen weten, is dat dit herstel meetbaar tijd kost. Een langdurige studie bij mensen met een heroïneverslaving liet zien dat de functie van deze hersengebieden pas na meerdere maanden van onthouding geleidelijk terugkeert naar een gezonder niveau.

Dat betekent dat doorzetten niet alleen een kwestie is van motivatie, maar vraagt om een hersenfunctie die zich pas na verloop van tijd herstelt. De rem is zwakker geworden precies op het moment dat je hem het hardst nodig hebt. Dat mechanisme kan zich onmogelijk in een paar dagen herstellen.

Waarom triggeren oude situaties de behoefte, ook maanden later?

Situaties die vaak samen met het gebruik voorkwamen, zijn zelf onderdeel gaan uitmaken van datzelfde overgevoelige wantingsysteem. Drink je koffie, dan meldt zich bij een roker vanzelf het idee van een sigaret. Zit je op de bank na een lange werkdag, dan komt het idee van een biertje vanzelf naar boven. Deze koppelingen zitten niet in het middel zelf, maar in de context eromheen. En juist die context krijgt door herhaling evenveel gewicht in het beloningscircuit als het middel zelf. Daar komt een tweede laag bovenop: elke herhaling van gebruik versterkt niet alleen de koppeling tussen situatie en gedrag, maar ook de fysieke gewenning van je lichaam aan het middel. Wat begint als een bewuste keuze, wordt zo een automatisme dat je lichaam en brein allang niet meer als keuze ervaren.

Waarom zijn sommigen gevoeliger voor terugval na afkicken van verslaving dan de ander?

De drie mechanismen hierboven verklaren waarom afkicken lastig is, maar niet waarom de een er gevoeliger voor is dan de ander. Dat verschil hangt nauw samen met verslavingsgevoeligheid en het endorfinesysteem, het onderliggende mechanisme dat bepaalt hoe sterk dopamine en serotonine reageren op een prikkel of een anker-situatie.

Is dat systeem verstoord, dan reageert het beloningscircuit sterker op alles wat hierboven is beschreven, verschuift de basislijn verder naar beneden en blijft de behoefte na het stoppen hardnekkiger aanwezig. Voor wie afkicken wil laten slagen, is dit vaak de factor die het verschil maakt tussen tijdelijk stoppen en blijvend herstel.

Wat betekent dit voor jouw herstel?

Afkicken van verslaving is dus geen strijd tegen één verleiding, maar tegen een opeenstapeling van hersenmechanismen die elk hun eigen herstel vragen. Een basislijn die eerst dieper wegzakt voordat hij weer stijgt, een overgevoelig wantingsysteem, een verzwakte rem in de prefrontale cortex die pas na maanden echt herstelt, situaties die als anker fungeren en een onderliggende gevoeligheid die bij iedereen anders is opgebouwd. Wie dat begrijpt, begrijpt ook waarom stoppen op eigen kracht zo vaak mislukt en waarom begeleiding die op al deze lagen tegelijk aangrijpt zoveel verschil maakt. Bij Change My Life kijken we daarom niet alleen naar het middel, maar naar het hele systeem daarachter. Wil je weten hoe dat er in jouw situatie uitziet, neem dan vrijblijvend contact met ons op.

Bronnen

Berridge, K.C. & Robinson, T.E. Liking, Wanting, and the Incentive-Sensitization Theory of Addiction. sites.lsa.umich.edu
Robinson, T.E. & Berridge, K.C. The neural basis of drug craving: an incentive-sensitization theory of addiction. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Robinson, T.E. & Berridge, K.C. The Incentive-Sensitization Theory of Addiction 30 Years On. pmc.ncbi.nlm.nih.gov
Distinct patterns of prefrontal cortical disengagement during inhibitory control in addiction: a meta-analysis. pmc.ncbi.nlm.nih.gov
Recovery of inhibitory control prefrontal cortex function in inpatients with heroin use disorder: a 15-week longitudinal fMRI study. medrxiv.org
Drug-induced and genetic alterations in stress-responsive systems: implications for specific addictive diseases. sciencedirect.com
Ramsey, N.F. et al. The involvement of endorphins and dopamine in experimental addiction. sciencedirect.com